Historia Bystrzycy kłodzkiej 

W XI wieku osada czeska, na miejscu lub obok której rycerz Havel (Gaweł) z Lemberka założył w XIII wieku miejscowość dla kolonistów niemieckich o nazwie Havelswerde („Kępa Gawłowa”)[17]. W 1319 występuje już ona jako miasto zaliczane do rzędu miast królewskich[1], szybko stała się ważnym ośrodkiem rzemieślniczym[22]. Od 1381 r. miasto posiadało szpital ulokowany za murami miejskimi[23]. Władysław Dziewulski szacuje liczbę mieszkańców miasta i przedmieść za murami w XV wieku na ok. 1000 osób[25]. Od 1336 r. dokumenty potwierdzają istnienie rady miejskiej, wcześniej miasto rządzone było przez wójta[24], którym od 1319 r.[26] na mocy przywileju Jana Luksemburczyka w uznaniu za ufortyfikowanie miasta byli spadkobiercy Jakuba Rückera[1]. W 1429 miasto zostało zdobyte i zniszczone przez taborytów[22]. Wraz z resztą ziemi kłodzkiej zostało wykupione w 1454 r. przez ówczesnego regenta królestwa Czech, Jerzego z Podiebradów i stało się częścią nowo utworzonego Hrabstwa Kłodzkiego[22]. W czasie wojny domowej o koronę czeską między Jerzym z Podiebradów a antykrólem Maciejem Korwinem w 1469 r. miasto musiało zapłacić okup wojskom Korwina[27]. W tym samym roku miasto zostało zdobyte przez wojska Wrocławia – głównego gracza opozycji antyhusyckiej – i nyskie biskupa wrocławskiego i spalone[22]. Po wojnach husyckich nastąpił ponowny rozwój miasta[27]. W 1473 r. książę ziębicki i hrabia kłodzki Henryk I Starszy z Podiebradów nadał Bystrzycy prawo mili[27]. W 1475 miasto zostało znacznie zniszczone przez wielki pożar[28]. Szybkiej odbudowie i rozkwitowi miasta pomógł rozwój sukiennictwa i płóciennictwa[29]. W 1522 miasto było przeważająco protestanckie, skutkiem czego w 1545 proboszcz katolicki opuścił miasto[28]. Było ośrodkiem radykalnych ruchów religijnych i społecznych, szwenkfeldystów, anabaptystów i huterytów. Przebywali tu osobiście Kaspar Schwenkfeld, Fabian Eckel, Jakob Hutter i Peter Riedemann[28]. Sukcesywnie luteranizm przejmował wyznawców innych konfesji i po 1540 stanowił większość wśród mieszkańców miasta. W 1548 na mocy edyktu cesarskiego wygnano anabaptystów, którzy udali się do Prus i na Morawy[30]. W roku tym powstała gmina ewangelicka z pastorem J. Tyrannem z Ząbkowic Śląskich, która w 1564 r. przejęła kościół parafialny[27]. W 1514 r. miasto zyskało wodociąg[27], w 1541 zakończono budowę nowego ratusza, w latach 1556–1566 wybrukowano rynek[31]. Po wykupie hrabstwa kłodzkiego przez cesarza w 1567 r. miasto znalazło się pod bezpośrednim panowaniem Habsburgów[32]. W 1617 rada miejska wykupiła na trwałe urząd wójtowski i przywilej sądowniczy[32]. U progu wojny trzydziestoletniej miasto liczyło 2 tys. mieszkańców[33]. W czasie wojny było wielokrotnie plądrowane przez wojska walczących stron, nakładające nań kontrybucje i karzące mieszczan niewłaściwego w danej chwili wyznania. Miasto było oblegane przez powstańców chłopskich pod dowództwem sołtysa Wolffa z Długopola Dolnego[34]. Rebelia została krwawo stłumiona przez sześciotysięczny oddział lisowczyków[29][34]. W 1622 dokonano przymusowej rekatolizacji miasta, co doprowadziło do kolejnego odpływu ludności, tym razem do Rzeczypospolitej[35]. Pod koniec wojny, w 1646 r. wojska szwedzkie zajęły i splądrowały miasto. Wkrótce cesarska załoga Kłodzka podpaliła Bystrzycę, aby wyprzeć z niej Szwedów[35]. W 1663 Bystrzyca liczyła 1350 mieszkańców[36]. Pożary niszczyły miasto także w latach 1703, 1753, 1763[37], 1800[38], 1823[39][41]. W 1719 na Rynku otwarto urząd pocztowy[36]. Wskutek I wojny śląskiej i pokoju wrocławskiego miasto przeszło we władanie Królestwa Prus. W latach 1778–1779, w czasie wojny o sukcesję bawarską, wojska austriackie kilkakrotnie zajmowały i łupiły Bystrzycę[42]. 17 stycznia 1779 dowodzeni przez feldmarszałka Dagoberta Sigmunda von Wurmsera Austriacy w pięciu kolumnach wkroczyli niespodziewanie na ziemię kłodzką, z czego dwie kolumny zaatakowały miasto. Wojska Wurmsera zdobyły Bystrzycę Kłodzką, biorąc wielu jeńców, w tym księcia generała Adolfa z Hesji-Philippsthal-Barchfeld, 24 oficerów i 714 żołnierzy. W ręce Austriaków wpadły też trzy działa i siedem sztandarów[43][44][45]. W latach 1818–1975 Bystrzyca była siedzibą powiatu bystrzyckiego. W drugiej połowie XIX w. zaczął rozwijać się przemysł zapałczany. Powstały 3 fabryki zapałek[46]. W 1870 zasypano fosę miejską oraz rozebrano lub zabudowano dawne mury miejskie[47]. W 1875 miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kłodzkiem[48] i Międzylesiem[49]. W 1939 miasto liczyło 7 tys. mieszkańców[50]. W 1945 miasto zostało włączone do Polski; polską nazwę miasta oparto na przedlokacyjnej nazwie czeskiej. Dotychczasową ludność wysiedlono do Niemiec. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. W 1992 miasto miało 12 tysięcy mieszkańców[51].