Rezerwat „Gaj Stolarski” to element sieci kujawskich megalitów. Znajduje się tu grobowiec kultury pucharów lejkowatych, częściowo zrekonstruowany: jego nasyp ziemny obstawiono wielotonowymi głazami, ma ok. 55 m długości w obecnym stanie (pierwotnie około 126 m) i ponad 2 m wysokości. W grobowcu odkryto dwa pochówki: mężczyźni leżeli wyprostowani, przykryci wapienną masą, a jeden z nich miał krzemienny sztylet – co świadczy o rytuałach i prestiżu zmarłych. Odkryto też relikty drewnianej konstrukcji sakralnej w części czołowej – zapewne pełniła funkcję świątyni albo miejsca obrzędowego.

Powiązania z Wietrzychowicami i Sarnowem: razem te tereny tworzą ważny kompleks ochronny. W Wietrzychowicach znajduje się pięć grobowców, ustawionych w planie wachlarzowym – ich układ przestrzenny wydaje się być zaplanowany, a przed jednym z nich odkryto prawdopodobną strefę obrzędową. W Sarnowie natomiast jest dziewięć megalitów, chronionych w Parku Kulturowym Sarnowo. Cały ten obszar objęty jest nazwą „Park Kulturowy Wietrzychowice” – a wraz z parkiem w Sarnowie tworzy system ochrony dziedzictwa neolitycznego.

Dlaczego to miejsce jest tak ważne archeologicznie i kulturowo:

1. Wysoki poziom organizacji – budowa ogromnych nasypów (nawet powyżej 100 m) i masywnych struktur kamiennych wymagała wspólnej pracy, planowania i organizacji.

2. Struktura społeczna i duchowa – megality pełniły rolę grobowców dla elit (religijnych lub politycznych) społeczności rolniczych.

3. Formy obrzędów – pochówek był ceremonia: zmarłych chowano w określony sposób, wewnątrz grobowców, co sugeruje silne wierzenia w życie pozagrobowe.

4. Trwałość i znaczenie symboliczne – wielkie głazy narzutowe, użyte do obstawienia grobowców, oraz solidne nasypy, świadczą o zamiarze budowy na wieki.

Dlaczego ludzie epoki kamienia chowali zmarłych:
W neolicie, kiedy społeczności rolnicze stawały się coraz bardziej osiadłe, pojawiła się potrzeba upamiętnienia zmarłych i stabilizacji wspólnoty. Pochówki monumentalne mogły podkreślać przynależność do grupy, relacje władzy (elita), a także służyć wierzeniom religijnym – groby miały charakter symboliczny i trwały.

Co działo się w poprzednich epokach:

• W Mezolicie (wcześniejsza epoka kamienia) ludzie byli częściej myśliwymi-zbieraczami, trudnili się mniej rolnictwem i mieli bardziej swobodne struktury społeczne.

• Gdy nadeszła epoka neolitu (kultura pucharów lejkowatych), pojawiło się osadnictwo, rolnictwo, a z nim rosnące poczucie wspólnoty i hierarchii – co sprzyjało tworzeniu trwałych budowli grobowych.

PS. Skrzynkę założyliśmy wraz z "Maleską" i "JAśkiem" podczas jesiennej eksploracji okolic. Tym bardziej polecam wiekową skrzynkę "pawelko" założoną w Wietrzychowicach OP2899 oraz skrzynkę "JAśka" OPA4ED w Sarnowie, która powstała podczas tej mikrowyprawy. Skrzynki te tworzą sieć najciekawszych zabytków megalitycznych z tych okolic.